Język zwodniczy i język twórczy. Dlaczego jedno słowo potrafi zmienić wszystko?
Elizabeth Loftus, amerykańska badaczka, pokazała kiedyś ochotnikom film przedstawiający zderzenie dwóch samochodów, a następnie poprosiła ich o oszacowanie prędkości pojazdów w trakcie zdarzenia. Ci, którzy usłyszeli na początku, że auta „się zetknęły”, mówili średnio o 50 km na godzinę. Z kolei uczestnicy, w których pytaniu pojawiło się słowo „roztrzaskały”, szacowali prędkość na 65 km na godzinę. Choć wszyscy oglądali dokładnie ten sam film, różnica między ich szacunkami wyniosła około 15 km na godzinę. Jej źródłem było jedno słowo – sugestywne pytanie o „roztrzaskanie” z góry zakładało gwałtowność zderzenia, a ludzki umysł automatycznie dostosował się do tych ram.
„Niewinne” pytanie: „Znowu nie wyniosłeś śmieci?” działa bardzo podobnie. Słowo „znowu” przemyca historię wcześniejszych win, więc zapytany może już tylko się bronić. Językoznawcy nazywają takie ukryte treści presupozycjami. Otwarte twierdzenie łatwo zakwestionować, ponieważ jest jawne. Jednak założenie sprytnie przemycone w pytaniu prześlizguje się przez naszą barierę krytycznego myślenia zupełnie bez kontroli. Co ważne, wcale nie trzeba złej woli, by użyć takich słów – najczęściej wystarczy zwykłe zmęczenie.
Język ma jednak także drugą twarz. Filozof John Langshaw Austin zwrócił uwagę na to, że słowa mogą zmieniać rzeczywistość w samym momencie ich wypowiedzenia. Kto mówi przy ołtarzu „tak”, właśnie zawiera małżeństwo. Obietnica stwarza zobowiązanie, którego minutę wcześniej nie było, a słowa „przepraszam” i „wybaczam ci” zmieniają coś między dwojgiem ludzi, choć nie towarzyszy temu żadna widoczna zmiana w otoczeniu. Na takich właśnie zdaniach opiera się nasz świat.